Η ΕΠΟΝ ιδρύθηκε την 23η Φλεβάρη του 1943 και συσπείρωσε τη συντριπτική πλειοψηφία της νεολαίας μας στον αγώνα ενάντια στο ναζί κατακτητή, γράφοντας σελίδες άφθαστου ηρωισμού, πλάι στο ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ, στον απελευθερωτικό αγώνα του λαού μας, και στη συνέχεια με τον ΔΣΕ στον Εμφύλιο, παλεύοντας για μια Ελλάδα του λαού της.
Η ΕΠΟΝ ιδρύθηκε με πρωτοβουλία της θρυλικής ΟΚΝΕ (Ομοσπονδία Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας), μετά από απόφαση του ΚΚΕ στην 2η Πανελλαδική Συνδιάσκεψή του το Δεκέμβρη 1942. Στην ιδρυτική σύσκεψη συμμετείχαν 10 νεολαιίστικες οργανώσεις και στις γραμμές της συσπειρώθηκαν πάνω από 600.000 νέοι και νέες της πατρίδας μας. Με την πολύπλευρη δράση τους, ένοπλη και κοινωνική, προσέφεραν πολύτιμη βοήθεια για την σωτηρία του λαού μας και την απελευθέρωση, παλεύοντας μέσα από τις γραμμές του ΕΑΜ -ΕΛΑΣ.
Το ΚΚΕ και η νεολαία του η ΟΚΝΕ υπήρξαν η ψυχή, ο καθοδηγητής και ο κύριος αιμοδότης αυτού του μεγάλου αγώνα του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ και της ΕΠΟΝ.
Οι νεολαίοι αγωνιστές της ΕΠΟΝ, δεν δίστασαν να μπουν στον αγώνα για αυτό που σε κάποιους εκείνα τα χρόνια έμοιαζε παράτολμο και αδύνατο. Νέοι και νέες μπήκαν στον αγώνα και πρόσφεραν με κάθε τρόπο, με το χωνί, με τις προκηρύξεις και τον παράνομο Τύπο, αλλά και με το όπλο στο χέρι. Πρώτοι στη μάχη για την επιβίωση του λαού, πρώτοι στη μόρφωση, στον πολιτισμό, στον αθλητισμό, ενάντια στα πρότυπα του συμβιβασμού που καλλιεργούσαν στη νεολαία.
Χιλιάδες νεολαίοι συμμετείχαν και πάλεψαν με το όπλο στο χέρι, την περίοδο του Εμφυλίου, με τον ηρωικό Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας. Η νεολαία αποτελούσε το 80% της δύναμης του ΔΣΕ. Πάλεψε ενάντια στην ιμπεριαλιστική επέμβαση των Αγγλο-αμερικάνων και την ένοπλη δράση του αστικού κράτους κατά του λαϊκο- απελευθερωτικού κινήματος, μετά την απελευθέρωση. Πάλεψε για μια Ελλάδα ελεύθερη, χωρίς αφεντικά και εκμετάλλευση, με την εργατική τάξη και τα άλλα φτωχά λαϊκά στρώματα να κάνουν κουμάντο για την ευημερία του λαού.
Η ΕΠΟΝ δρούσε για την υπεράσπιση του συνόλου της ζωής της νεολαίας, ενιαία με το κύριο μέτωπο, με την ένοπλη πάλη για την απελευθέρωση . Οι νέοι ΕΠΟΝίτες έδιναν καθημερινά έναν ακόμα αγώνα, για την κατάκτηση της γνώσης, το χτύπημα του αναλφαβητισμού, τη διαμόρφωση της προσωπικότητας των νέων μαχητών. Το σύνθημά τους έμεινε στην Ιστορία και μας εμπνέει σήμερα: «Πολεμάμε και τραγουδάμε, πολεμάμε και μαθαίνουμε».
Ο ΕΠΟΝίτης και η ΕΠΟΝίτισσα, έχοντας το βλέμμα καρφωμένο σε ένα καλύτερο αύριο, πάλευαν σε πολύ δύσκολες συνθήκες, ζώντας όμως ολόπλευρα την ομορφιά του ανυποχώρητου αγώνα, της ανυπότακτης ζωής. Τα έδιναν όλα στην αντάρτικη δράση, στη διαφώτιση και την ενημέρωση, στην ανύψωση του ηθικού του λαού και ταυτόχρονα τραγουδούσαν, συνέθεταν, δημιουργούσαν, μορφώνονταν, αθλούνταν, πήγαιναν εκδρομές, ζούσαν πολύπλευρα, είχαν τις νεανικές τους ανησυχίες.
Λειτούργησαν δύο παιδαγωγικά φροντιστήρια, ένα στη Θεσσαλία και ένα στο Καρπενήσι, και έβγαλαν 200 δασκάλους που αναπλήρωσαν τα κενά. Στην Ελεύθερη Ελλάδα λειτούργησε το 80% περίπου των Δημοτικών Σχολείων που στελεχώθηκαν από παλιούς δασκάλους, αλλά και από 200 ΕΠΟΝίτες, που αποφοίτησαν απ' τα παιδαγωγικά φροντιστήρια, στα οποία δίδαξαν διαπρεπείς εκπαιδευτικοί.
Παράλληλα, γράφτηκαν σχολικά βιβλία με σύγχρονο προοδευτικό πνεύμα. Δύο αναγνωστικά για το Δημοτικό, το ένα με τίτλο «Τ' αετόπουλα» για τη Γ` και Δ` τάξη και τ' άλλο με τίτλο «Ελεύθερη Ελλάδα» για την Ε` και ΣΤ` τάξη. Τα βιβλία αυτά τυπώθηκαν σε 100.000 αντίτυπα και μοιράστηκαν, για πρώτη φορά στην ιστορία του ελληνικού κράτους, δωρεάν σ' όλους τους μαθητές της Ελεύθερης Ελλάδας. Παντού ιδρύθηκαν και λειτουργούσαν σχολεία αναλφάβητων. Επίσης, παρά την απαγόρευση της κυβέρνησης Ράλλη και των κατακτητών, η οργάνωση της ΕΠΟΝ Σπουδάζουσας με τις κινητοποιήσεις των φοιτητών πέτυχε ν' ανοίξει το Πανεπιστήμιο και να οργανωθούν τα πρώτα μαθήματα.
